Tên gọi và bối cảnh
«Nhập tức, xuất tức» là hơi thở vào, hơi thở ra; «niệm» là chú tâm ghi nhận rõ ràng, đúng như nghĩa của tên Pāli Ānāpānasati. Đây là bài thứ 118 trong 152 bài của Trung Bộ Kinh. Trang đọc ghi khoảng 4.100 chữ, chừng 16 phút đọc, chia bốn đề mục: quán niệm hơi thở, làm viên mãn bốn niệm xứ, làm viên mãn bảy giác chi, minh giải thoát được viên mãn.
Kinh mở đầu tại Đông Viên, giảng đường Lộc Mẫu ở Sāvatthi, nơi Đức Phật ở cùng nhiều vị Thượng tọa danh tiếng như Xá-lợi-phất, Đại Mục-kiền-liên và A-nan, đang dạy dỗ các tân Tỷ-kheo. Đêm rằm Bố-tát sau ngày Tự tứ, Đức Phật nói Ngài hài lòng với con đường này và sẽ ở lại Sāvatthi đến lễ Komudī tháng tư; Tỷ-kheo các nơi kéo về. Đêm trăng tròn lễ Komudī, Ngài khen hội chúng không có lời thừa, rồi kể những vị đang có mặt, từ các bậc A-la-hán đến những vị chuyên tu bốn niệm xứ, bảy giác chi, từ bi hỷ xả, quán vô thường, và sau cùng là niệm hơi thở.
Mười sáu bước thở, chia làm bốn nhóm
Theo lời kinh, vị Tỷ-kheo đến khu rừng, gốc cây hay ngôi nhà trống, ngồi kiết-già, lưng thẳng, đặt niệm trước mặt, chánh niệm thở vào, chánh niệm thở ra. Mỗi bước được tập với cả hơi thở vào lẫn hơi thở ra. Nhóm thứ nhất: biết hơi thở dài, biết hơi thở ngắn, cảm giác toàn thân, an tịnh thân hành. Nhóm thứ hai: cảm giác hỷ, cảm giác lạc, cảm giác tâm hành, an tịnh tâm hành.
Nhóm thứ ba: cảm giác về tâm, thở với tâm hân hoan, với tâm định tĩnh, với tâm giải thoát. Nhóm thứ tư: quán vô thường, quán ly tham, quán đoạn diệt, quán từ bỏ. Hai bước đầu chỉ là biết hơi thở như nó đang diễn ra; từ bước thứ ba, kinh nói «vị ấy tập», tức là những điều được luyện tập dần dần.
Từ hơi thở đến bốn niệm xứ, bảy giác chi và giải thoát
Phần sau của kinh trả lời ba câu hỏi nối nhau. Thứ nhất, mười sáu bước làm viên mãn bốn niệm xứ: bốn bước đầu là quán thân, vì hơi thở là một trong các thân; bốn bước kế là quán thọ; bốn bước thứ ba là quán tâm, vì niệm hơi thở không thể có nơi người thất niệm; bốn bước cuối là quán pháp, khi vị ấy thấy bằng trí tuệ sự đoạn trừ tham ưu và khéo nhìn sự vật với tâm xả.
Thứ hai, bốn niệm xứ làm viên mãn bảy giác chi, nối nhau như một chuỗi: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ không liên hệ đến vật chất, khinh an của thân và tâm, định, rồi xả. Thứ ba, bảy giác chi được tu tập gắn với viễn ly, ly tham, diệt, hướng đến xả ly thì làm viên mãn minh và giải thoát. Kinh khép lại khi các Tỷ-kheo hoan hỷ tín thọ lời Phật dạy.
Đọc kinh và tập thở nhẹ nhàng tại nhà
Trên trang kinh, bạn đọc bản tiếng Việt, bản tiếng Anh (thẻ «English») hoặc cả hai song song (thẻ «Cả 2»). Kinh dài, nhiều câu lặp lại, nên có thể đọc mỗi lần một đề mục; nút «Tụng» giữ màn hình sáng và cho chữ tự cuộn khi đọc thành tiếng. Thư viện chưa có bản ghi âm (MP3), bản tụng tiếng Pāli hay sách chú giải (Aṭṭhakathā) của bài kinh này; muốn đọc sâu, xem Luận Về Hơi Thở bên dưới.
Nếu muốn tập theo kinh, hãy bắt đầu từ hai bước đầu: ngồi lưng thẳng mà thoải mái, thở tự nhiên và chỉ biết hơi thở đang dài hay ngắn. Kinh dạy biết hơi thở, không dạy ép hơi thở: đừng nín thở, đừng cố kéo dài hay làm sâu hơi thở. Nếu thấy chóng mặt, hồi hộp hay bất an, hãy dừng lại và nghỉ ngơi. Đây là pháp tu tâm, không phải phương pháp y khoa.
