Kinh Bách Dụ là gì?
«Bách» là trăm, «dụ» là thí dụ: tên kinh nghĩa là trăm truyện thí dụ. Bản trong thư viện đánh số liền 98 truyện, từ truyện 1 đến truyện 98. Truyện nào cũng ngắn, thường mở đầu bằng «Thuở xưa có một người…», kể một ý nghĩ hay việc làm sai lầm đến mức đáng cười, rồi khép lại bằng một đoạn bắt đầu bằng «Chuyện nầy tỉ dụ» để nói truyện ấy ví với điều gì. Vài truyện mở lời khác, như «Chuyện nầy thuyết minh», nhưng không truyện nào thiếu phần giải thích ấy.
Lời tỉ dụ hướng về người tu học: người chỉ giữ oai nghi bên ngoài mà không thật giữ giới, tu định, học tuệ; người đợi giàu rồi mới bố thí; người muốn chứng quả thật nhanh mà bỏ qua nền tảng; người lỡ phạm một giới rồi buông bỏ luôn cả giới luật. Theo các tư liệu Phật học, tập truyện có nguồn gốc Ấn Độ và được dịch sang chữ Hán vào cuối thế kỷ thứ 5.
Bốn quyển trong thư viện
Quyển 1 gồm truyện 1 đến 21, quyển 2 truyện 22 đến 41, quyển 3 truyện 42 đến 65 và quyển 4 truyện 66 đến 98. Bản Việt dịch đi thẳng vào truyện thứ nhất, không có lời tựa, và kết thúc ở lời tỉ dụ của truyện 98 «Đứa nhỏ bắt rùa». Mỗi quyển là một trang đọc dài khoảng 5.300 đến 8.000 chữ; cả bộ chừng 25.800 chữ, đọc liền mất gần hai giờ, nhưng phần lớn truyện chỉ cần một, hai phút.
Vài truyện quen thuộc và lời tỉ dụ
«Người ngu ăn muối» (truyện 1): ăn cơm nhà bạn, một người chê canh lạt; chủ nhà nêm thêm chút muối thì canh ngon, anh liền cho rằng muối nhiều ắt càng ngon, xin cả chén muối nuốt hết rồi phải móc họng cho nôn ra. Lời tỉ dụ khuyên người tu ăn uống vừa phải, biết đủ, và chê lối nhịn ăn nhiều ngày mà có người cho là cách đắc đạo.
«Để dành sữa» (truyện 2): muốn có thật nhiều sữa đãi khách vào tháng sau, một người thôi vắt sữa hằng ngày, định để sữa trong vú bò tới hôm ấy mới vắt một lần; đến ngày đãi khách, vắt mãi không được giọt nào. Lời tỉ dụ: đừng đợi khi nhiều tiền mới giúp người khốn khó, hãy bố thí kịp thời. «Phú ông cất lầu» (truyện 10): thấy nhà lầu ba tầng của người khác, một phú ông bảo thợ chỉ xây cho mình tầng thứ ba, không cần hai tầng dưới. Lời tỉ dụ ví với người muốn chứng ngay quả A-la-hán mà không chịu xây nền giới, định, tuệ và không kính thờ Tam Bảo.
«Ghi dấu trên thuyền để tìm đồ rơi xuống bể» (truyện 19): đánh rơi chén bạc giữa biển, một người đánh dấu lên mạn thuyền; hai tháng sau, ở một xứ rất xa, anh lặn xuống sông tìm theo dấu ấy. Lời tỉ dụ nhắc rằng tu sai phương pháp thì càng đi càng xa, phải y theo chánh pháp mà học. «Đầu rắn và đuôi rắn tranh cãi» (truyện 54): đuôi đòi đi trước, quấn chặt thân cây cho tới khi đầu chịu nhường, rồi vì không có mắt mà dẫn cả con rắn vào hố lửa. Lời tỉ dụ dạy thầy trò phải kính trọng nhau; người đệ tử còn non kinh nghiệm mà giành quyền dẫn dắt thường thất bại nặng nề.
Đọc Kinh Bách Dụ thế nào?
Cách dễ nhất là mỗi ngày một truyện: đọc phần truyện, dừng lại tự hỏi người trong truyện sai ở đâu và mình có từng như vậy không, rồi mới đọc lời tỉ dụ. Nhiều lời tỉ dụ nhắc đến «ngoại đạo» hay những người tu thời ấy; đọc chúng như lời nhắc cho chính mình sẽ có ích hơn là để phê phán người khác.
Thư viện chưa có sách giảng giải riêng về Kinh Bách Dụ; lời tỉ dụ sau mỗi truyện chính là phần giải thích có sẵn trong kinh. Trang kinh ghi tên chữ Hán 百喻經, nhưng chưa có nguyên văn chữ Hán, bản phiên âm Hán-Việt, tệp PDF hay bản ghi âm. Muốn đọc to cho cả nhà cùng nghe, bạn bấm «Tụng» để màn hình giữ sáng và chữ tự cuộn. Kinh Hiền Ngu cũng là một tập truyện nhưng dài hơn, nhiều truyện kể nhân duyên đời trước của những người gặp Đức Phật.
