Pāli: pañca nīvaraṇāni · Sanskrit: pañca nīvaraṇāni · Tiếng Anh: the five hindrances
Ngũ triền cái (pañca nīvaraṇa) là năm chướng ngại che lấp tâm: tham dục, sân, hôn trầm thụy miên, trạo hối và nghi. Kinh Chướng Ngại (AN 5.51) nói năm pháp này bao phủ tâm, làm yếu trí tuệ, như dòng sông bị mở hai bên bờ nên nước tràn tản, không còn chảy xa, chảy mạnh. Nói gọn, tham dục là bị cuốn theo điều giác quan ưa thích; sân là bực bội, muốn đẩy đi; hôn trầm thụy miên là tâm nặng nề, buồn ngủ; trạo hối là bồn chồn kèm day dứt chuyện đã làm; nghi là lưỡng lự kéo dài, không dám bước tới. Gặp đủ năm thứ khi ngồi thiền là chuyện thường, không phải dấu hiệu tu sai. Kinh Niệm Xứ (MN 10) dạy trước hết hãy biết rõ triền cái nào đang có mặt, nó sinh khởi và được buông bỏ thế nào.
Trích nguyên văn bản dịch của HT. Thích Minh Châu trong thư viện Inti Dharma (Tăng Chi Bộ Kinh 5.51).
Dục tham, này các Tỷ-kheo, là chướng ngại triền cái bao phủ tâm, làm yếu ớt trí tuệ. Sân, này các Tỷ-kheo, là chướng ngại triền cái bao phủ tâm làm yếu ớt trí tuệ. Hôn trầm thụy miên, này các Tỷ-kheo, là chướng ngại, triền cái bao phủ tâm, làm yếu ớt trí tuệ. Trạo hối, này các Tỷ-kheo, là chướng ngại, triền cái bao phủ tâm, làm yếu ớt trí tuệ. Nghi, này các Tỷ-kheo, là chướng ngại, triền cái bao phủ tâm, làm yếu ớt trí tuệ.
Những pháp này, này các Tỷ-kheo, là năm chướng ngại triền cái bao phủ tâm, làm yếu ớt trí tuệ.
Tham dục (kāmacchanda) có thể là một món ăn cứ hiện lên trong đầu hay một tin nhắn muốn mở ngay. Sân (byāpāda) là khó chịu với tiếng ồn, với người vừa nói nặng, kể cả bực chính mình. Hôn trầm thụy miên (thīna-middha) là đầu gục xuống, đề mục mờ đi. Trạo hối (uddhacca-kukkucca) là tâm nhảy hết việc này sang việc khác, kèm những lần tua lại lời đã nói. Nghi (vicikicchā) khác sự tìm hiểu lành mạnh: đó là hỏi mãi «cách này có đúng không» mà không thử đến nơi. Ngoài giờ ngồi, chúng cũng có mặt trong công việc và các mối quan hệ. Nếu mệt mỏi, buồn bã hay lo âu kéo dài, thực hành không thay thế hỗ trợ chuyên môn.
Năm bát nước: vì sao triền cái làm ta thấy không rõ
Trong Kinh Cùng Saṅgārava (SN 46.55), một Bà-la-môn hỏi vì sao có lúc những chú thuật học thuộc lâu ngày lại không nhớ nổi. Đức Phật ví tâm như bát nước để soi mặt: bị tham dục chi phối, nước như pha thuốc nhuộm; bị sân, nước sôi trên lửa; bị hôn trầm thụy miên, mặt nước phủ rong rêu; bị trạo hối, nước gợn sóng vì gió; bị nghi, nước bị khuấy đục và để trong bóng tối. Khi ấy người ta không thấy được mặt mình như thật, cũng không thấy rõ điều lợi cho mình, cho người và cho cả hai. Ngược lại, bát nước trong, lặng, đặt giữa ánh sáng cho thấy khuôn mặt rõ ràng.
Điều gì nuôi và điều gì làm yếu từng triền cái
Kinh Nuôi Dưỡng (SN 46.51) nói mỗi triền cái có «món ăn» riêng, và chỗ chung là phi như lý tác ý, tức chú tâm sai cách. Tham dục lớn lên khi cứ nhìn vào vẻ hấp dẫn của đối tượng; sân, khi cứ nhắm vào điều chướng tai gai mắt; hôn trầm thụy miên, bởi biếng nhác, ăn quá no, tâm uể oải; trạo hối, bởi tâm chưa lắng; nghi, bởi những điều làm nảy nghi. Khi như lý tác ý, mỗi triền cái mất nguồn nuôi: với tham dục là thấy mặt không đẹp (bất tịnh tướng) của đối tượng; với sân là tâm từ; với hôn trầm là sự phát khởi, nỗ lực và kiên trì; với trạo hối là tâm lắng dịu; với nghi là phân biệt rõ thiện và bất thiện.
Liên hệ với Bảy Giác Chi và chánh niệm
Cuối Kinh Cùng Saṅgārava, Đức Phật nói bảy giác chi không phải triền cái, và khi được tu tập thì đưa đến minh và giải thoát. Kinh Lửa (SN 46.53) chỉ cách chọn giác chi theo trạng thái tâm: tâm thụ động, gần với hôn trầm, thì khơi trạch pháp, tinh tấn và hỷ, như thêm củi khô cho đốm lửa nhỏ; tâm dao động, gần với trạo hối, thì nuôi khinh an, định và xả, như dùng củi ướt cho đống lửa lớn dịu xuống. Riêng niệm có lợi trong mọi trường hợp. Kinh Niệm Xứ đặt năm triền cái ở đầu phần quán pháp: đối trị bắt đầu bằng nhận biết rõ ràng, không phải gồng ép.
Khi buồn ngủ ập đến: lời dạy cho Tôn giả Mục-kiền-liên
Kinh Ngủ Gật (AN 7.61) kể Đức Phật thấy Tôn giả Mahāmoggallāna (Mục-kiền-liên) ngồi ngủ gục và chỉ cho ngài từng bước, bước sau dùng khi bước trước chưa đủ: thôi chú ý vào cái tưởng đang có lúc cơn buồn ngủ kéo đến; suy ngẫm hoặc đọc tụng lời Pháp đã học; kéo hai tai, xoa bóp tay chân; đứng dậy lấy nước rửa mắt, nhìn ra xa và lên các vì sao; hướng tâm về ánh sáng; đi kinh hành. Nếu vẫn không được, hãy nằm nghỉ trong chánh niệm và dậy ngay khi thức. Kinh không bảo ngồi chịu đựng cho bằng được.
Khi triền cái lắng xuống: hình ảnh trong Kinh Sa-môn Quả
Kinh Sa-môn Quả (DN 2) mô tả một Tỷ-kheo ngồi nơi vắng, đặt chánh niệm trước mặt rồi từ bỏ năm triền cái: rời tham ái, thay sân bằng lòng từ mẫn với mọi loài, thay hôn trầm bằng tâm hướng về ánh sáng, thay trạo hối bằng nội tâm lắng dịu, và hết lưỡng lự với điều thiện. Kinh ví triền cái chưa buông như món nợ, cơn bệnh, nhà giam, cảnh nô lệ, đường băng sa mạc; buông được thì nhẹ nhõm như người trả xong nợ, ra khỏi ngục, về tới làng yên ổn. Từ đó hân hoan, hỷ, khinh an, lạc và định lần lượt sinh. Đây là mô tả con đường, không phải thước đo chấm điểm buổi ngồi của mình.
Đọc thử miễn phí
Không cần tài khoản để thử một bước thực hành
Mở một đoạn ngắn từ chính bài này, thực hành ngay tại đây, rồi tạo tài khoản nếu muốn lưu tiến trình và mở khóa cõi giới.
Chạm mở để đọc một đoạn ngắn và thử một bước thực hành trước khi đăng ký.
Thực hành trong hôm nay
1.Trong buổi ngồi hôm nay, mỗi khi tâm bị kéo đi, thầm gọi tên triền cái đang có rồi trở về hơi thở.
2.Nếu buồn ngủ, thử lần lượt các bước của Kinh Ngủ Gật: suy ngẫm một câu Pháp, xoa tay chân, rửa mặt, đi kinh hành.
3.Cuối ngày, ghi một dòng: triền cái nào đến nhiều nhất và điều gì đã nuôi nó.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ triền cái gồm những gì?
Kinh Hợp Tụng (DN 33) kể đủ tên: tham dục triền cái, sân triền cái, hôn trầm thụy miên triền cái, trạo cử hối quá triền cái và nghi triền cái. Ở các bài kinh khác, chi đầu được dịch là «dục tham», chi thứ tư gọi gọn là «trạo hối».
Ngũ triền cái và thất kiết sử khác nhau thế nào?
Thất kiết sử là bảy kiết sử trong AN 7.8: tùy tham, sân, kiến, nghi, mạn, hữu tham, vô minh. Triền cái che lấp tâm, làm yếu trí tuệ (AN 5.51) và được từ bỏ trước thiền thứ nhất (DN 2); kiết sử là dây trói mà kinh dùng để mô tả các bậc Thánh đã đoạn (MN 118). Hai nhóm có tên trùng như sân và nghi.
Cách khắc phục ngũ triền cái cho người mới bắt đầu là gì?
Trước hết gọi tên, chẳng hạn «đây là buồn ngủ», «đây là bực bội», mà không tự trách. Rồi chọn đối trị vừa sức: tâm chìm thì khơi sự tỉnh táo, tâm động thì làm dịu, và luôn giữ niệm. Nhận ra được triền cái đã là một phần của buổi tập.
Gặp triền cái khi thiền có phải là thiền sai không?
Không. Kinh Niệm Xứ đưa chính việc biết triền cái «có hay không có» trong tâm vào phần quán pháp. Điều cần tránh là bị dẫn đi mà không biết, hoặc gồng ép. Nếu trạng thái nặng nề kéo dài cả ngoài giờ ngồi, hãy hỏi người hướng dẫn hoặc tìm hỗ trợ chuyên môn.
