Sanskrit: ṣaḍindriya · Tiếng Anh: the six sense faculties
Lục căn là sáu căn, sáu cửa qua đó ta biết thế giới: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Mỗi căn có đối tượng riêng, gọi là lục trần: mắt với sắc, tai với tiếng, mũi với hương, lưỡi với vị, thân với xúc chạm, ý với các pháp như ý nghĩ, ký ức. Căn gặp trần thì thức tương ứng khởi lên, gọi là lục thức. Kinh Sáu Sáu (MN 148) dạy sự gặp gỡ của ba pháp ấy là xúc; do xúc có thọ, do thọ có ái. Học lục căn vì thế là để thấy một phản ứng bắt đầu từ đâu: một cái nhìn, một câu nói, một ý nghĩ thoáng qua. Kinh Tất Cả (SN 35.23) gọi sáu cặp căn và trần này là «tất cả». Thu thúc lục căn là canh giữ các cửa ấy bằng chánh niệm, không phải bịt mắt bịt tai hay đè nén giác quan.
Lời kinh: «tất cả» là sáu căn và sáu trần (SN 35.23)
Trích nguyên văn bản dịch của HT. Thích Minh Châu trong thư viện Inti Dharma (Tương Ưng Bộ Kinh 35.23).
Này các Tỷ-kheo, Ta sẽ thuyết về tất cả. Hãy lắng nghe.
Và này các Tỷ-kheo, thế nào là tất cả? Mắt và các sắc; tai và các tiếng; mũi và các hương; lưỡi và các vị; thân và các xúc; ý và các pháp. Như vậy, này các Tỷ-kheo, gọi là tất cả.
Này các Tỷ-kheo, ai nói như sau: “Sau khi từ bỏ tất cả này, ta sẽ tuyên bố (một) tất cả khác”, thời lời nói người ấy chỉ là khoa ngôn.
Chữ «căn» nghĩa đen là gốc rễ; trong kinh, nó dịch chữ Pāli indriya, chỉ năng lực làm chủ một vùng cảm nhận: mắt làm chủ việc thấy, tai làm chủ việc nghe. Kinh Sáu Sáu (MN 148) gọi sáu căn là sáu nội xứ, sáu đối tượng là sáu ngoại xứ; người Việt quen gọi đối tượng là lục trần, mà «trần» nghĩa đen là bụi. Do duyên mắt và các sắc, nhãn thức khởi lên; cứ thế cho đến do duyên ý và các pháp, ý thức khởi lên. Sáu căn với sáu trần là mười hai xứ; thêm sáu thức thành mười tám giới. Ý căn là cửa thứ sáu, nơi ý nghĩ và ký ức được biết, nên dù ngồi một mình trong phòng kín, cửa này vẫn mở.
Từ xúc đến phản ứng: một cơn bực bắt đầu ở đâu
Kinh Sáu Sáu (MN 148) mô tả một chuỗi rất ngắn: căn, trần, thức gặp nhau là xúc; do xúc có cảm thọ dễ chịu, khó chịu hay trung tính; do thọ có ái. Kinh nói thêm: gặp lạc thọ mà hoan hỷ, đắm trước thì tham tùy miên, tức khuynh hướng tham ngủ ngầm, tăng lên; gặp khổ thọ mà sầu muộn, than van thì sân tùy miên tăng lên; gặp thọ trung tính mà không hiểu rõ thì vô minh tùy miên tăng lên. Một cảnh quen: điện thoại báo tin, mắt đọc chữ, khó chịu dâng lên, và ý đã soạn sẵn câu đáp trả. Thấy từng khâu như vậy là có thêm một khoảng dừng. Nếu cảm xúc quá mạnh hoặc kéo dài, tự quan sát không thay thế sự nâng đỡ của người thân hay người có chuyên môn.
Kinh Bừng Cháy: điều gì đang cháy?
Trong Kinh Bừng Cháy (SN 35.28), Thế Tôn dạy rằng mắt, các sắc, nhãn thức, nhãn xúc và cảm thọ sinh do nhãn xúc đều đang bốc cháy, năm căn còn lại cũng vậy: cháy bởi lửa tham, lửa sân, lửa si, bởi sanh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não. Hình ảnh này không nói thấy hay nghe là xấu; nó cho thấy lửa bắt vào ta qua chính các cửa giác quan. Một món ngon có thể nhóm lửa tham, một lời chê nhóm lửa sân, một buổi tối lướt màn hình mê mải nhóm lửa si. Kinh kể tiếp: vị Thánh đệ tử thấy vậy thì nhàm chán, do nhàm chán mà ly tham, do ly tham mà giải thoát. Với người mới, bước đầu chỉ là nhận ra lửa đang bắt từ cửa nào.
Thu thúc lục căn: canh cửa, không đóng cửa
Thu thúc lục căn, bản dịch Nikāya gọi là hộ trì các căn, được Kinh Sa-môn Quả (DN 2) mô tả: khi mắt thấy sắc, vị Tỷ-kheo không nắm lấy tướng chung hay tướng riêng của nó, và canh giữ đúng chỗ mà nếu buông lỏng, tham ái, ưu bi cùng các pháp bất thiện sẽ khởi lên; năm căn còn lại cũng thế. Kinh nói nhờ vậy vị ấy cảm nhận một niềm an lạc nội tâm không vẩn đục. Thu thúc không phải là không nhìn, không nghe hay ép mình vô cảm. Ta vẫn thấy rõ, nghe rõ, chỉ không bám vào cái vẻ chung hay chi tiết khiến tham hoặc ghét lớn thêm. Với người tại gia, đó còn là chọn điều mình xem, nghe, đọc mỗi ngày.
Lục căn và ngũ uẩn liên quan thế nào?
Ngũ uẩn và lục căn là hai cách nhìn cùng một kinh nghiệm: ngũ uẩn chia theo thành phần, lục căn chia theo cửa tiếp xúc. Hai cách ấy gặp nhau trong SN 22.56: thọ là sáu loại thọ sinh do nhãn xúc cho đến ý xúc; tưởng là sáu loại tưởng về sắc, tiếng, hương, vị, xúc, pháp; hành là sáu loại tư; thức là sáu thức từ nhãn thức đến ý thức. Kinh cũng nói do xúc tập khởi mà thọ, tưởng và các hành tập khởi. Năm căn đầu thuộc phần thân, tức sắc; ý căn và những gì khởi lên sau xúc thuộc phần tâm. Nhờ vậy, khi quán ngũ uẩn, ta biết nhìn vào đâu: chính lúc một căn gặp một trần.
Đọc thử miễn phí
Không cần tài khoản để thử một bước thực hành
Mở một đoạn ngắn từ chính bài này, thực hành ngay tại đây, rồi tạo tài khoản nếu muốn lưu tiến trình và mở khóa cõi giới.
Chạm mở để đọc một đoạn ngắn và thử một bước thực hành trước khi đăng ký.
Thực hành trong hôm nay
1.Hôm nay chọn một cửa, chẳng hạn tai; mỗi lần nghe tiếng khó chịu, thầm ghi nhận: nghe, khó chịu, muốn đáp trả.
2.Trước khi mở điện thoại, dừng một hơi thở, hỏi mắt mình sắp tìm gì, rồi chỉ mở đúng thứ mình cần.
3.Tối nay, nhớ lại một lần bực bội hay thèm muốn và lần ngược: căn nào, trần nào, cảm thọ gì.
Câu hỏi thường gặp
Lục căn, lục trần, lục thức gồm những gì?
Lục căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Lục trần là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Lục thức là nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức, khởi lên khi căn gặp trần. Trong Thập Nhị Nhân Duyên, chi lục nhập chính là sáu xứ này, đứng ngay trước xúc.
Thu thúc lục căn có phải là tránh nhìn, tránh nghe?
Không. Theo Kinh Sa-môn Quả (DN 2), người hộ trì các căn vẫn thấy và nghe, nhưng không nắm giữ những tướng làm tham ái, ưu bi khởi lên. Chọn lọc điều mình tiếp xúc là một phần của thu thúc; đè nén hay sợ hãi giác quan thì không phải.
Lục căn thanh tịnh và lục căn bất tịnh là gì?
Lục căn thanh tịnh là cách nói quen thuộc của Phật giáo Bắc truyền. Kinh Pháp Hoa, phẩm Công đức pháp sư, nói ai thọ trì, đọc tụng, giảng giải, sao chép kinh thì được công đức trang nghiêm sáu căn, khiến đều thanh tịnh; hiểu gần gũi, đó là sáu căn tiếp xúc mà không bị tham, sân, si dẫn dắt. Lục căn bất tịnh là chiều ngược lại, nên dùng để soi mình hơn là chê người.
Sám hối lục căn là gì?
Một số nghi thức sám hối Bắc truyền đi lần lượt qua từng căn: nhìn lại lỗi đã tạo qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý rồi phát nguyện giữ gìn. Cốt lõi là thấy lỗi bắt đầu từ cửa nào để lần sau canh giữ cửa ấy.
Lục căn tiếng Anh là gì?
Lục căn thường được dịch là six sense faculties hoặc six sense bases; chữ căn ứng với Pāli indriya, còn sáu nội xứ là ajjhattika āyatana. Lục trần là six sense objects, lục thức là six kinds of consciousness.
Bài kinh ngắn trong Tương Ưng Sáu Xứ gọi mắt với sắc, tai với tiếng cho đến ý với các pháp là «tất cả», và nói ai tuyên bố một «tất cả» khác chỉ là nói suông.
